Frttasa
Allar frttir    2015    2011    2010    2009    2008    2007   
12.8.2015
Sagan um framt slands

(Birt Kjarnanum 17.jn 2015)


17.jn ri 2050 er enginn smhtisdagur. ldin bara hlfnu! Og etta f g a lifa, elllihrumur lokandartkum mns nstum aldarlanga lfs. Me gmlu vinina og vinkonurnar tvist og bast, ofan jarar og nean og efst huga a einhvern veginn tkst okkur a klra dmi og bjarga okkar stkra slandi tt stundum vri vands hvernig. rjtu r fr v herrans reiuri 2015 og gat mann ekki gruna a fru hnd mikilvgir tmar sem llu myndu ra um framt slands hinni fallvltu verld.

reian


Hruni er sguskrm me Muharindum, Tyrkjarni og landeyingu - sem brnin urfa a lra um og ekkja, en vi sem lifum tma munum miklu frekar reiuna eftir ann dag sem Gu var beinn blessunar landi okkar og j. Hvernig Hruni afhjpai endanlega sguflsun a ll vrum vi ,, sama bti” og ,, vegnai slendingum best er vr snrum bkum saman”, heldur sndi a grgin ekkir engin mrk og hagsmunir eigin vambar eru ofar llum rum - jarhagsmunum einnig. Auvita teiknuust upp hagvsar smtt og smtt eins og kuldablleggjair sktastrkar stuttbuxum vi fnahyllingu Sumardaginn fyrsta, en Litla Hrun ri 2018 egar llu tti a vera borgi sndi a etta var allt saman flskum forsendum.

Smuleiis plitkin: Eftir sveitarstjrnarkosningarnar 2009 fkk gamla kerfi gula spjaldi egar kjsendur llum strstu sveitarflgum heimtuu ,,bara eitthva allt anna” og hldu v fram t gegn nstu rin me flokkafylgi sem feyktist eins og krumpa og sinnepskma brf utan af hlftinni pylsu Hafnarstrti hvern jhtardag sem reynt var a rsa upp gamlar minningar um forna frg. Maur s ekki hvernig etta gti enda. g s a n, en greindi a ekki jafn glggt , a forsetakosningarnar 2016 og ingkosningarnar ri sar lgu grunn a gu.

Gamli aalvaldaflokkurinn rklofinn og tal hreyfingar og samtk me msum nfnum mynduu svo skrt landslag a fir su yfir. Flagshyggjukraaki yngra en trum taki. EN: ungamijan sem ur hafi veri valdakerfi landsins gufai upp! ar me fru forsendurnar fyrir gamaldags og spilltum thlutunarkaptalisma sem nrist samkrulli plitskra valdablokka og efnahagslegra hagsmuna sem alltaf hfu geta tryggt astubrskurum greian agang a aui landsins.

Menn uru a semja upp ntt utan rammans! g var spurur a v fyrirlestrarkvldi arna rtt um ramtin 2014/15 ,,hvaan byltingin kmi?” og g svarai beint fr hjartanu: ,,Hn kemur r llum ttum og enginn ekkir hana sjn a gerist”. Fir su a slenska tgfan af spillingarkaptalisma yri fyrsta frnarlamb reiunnar en annig hlaut a a vera, eftir a hyggja, hann hafi nrst ,,stugleika stjrnar” strstan hluta Lveldistmans - stnunarstugleika - og n var botninn r og braski me. thlutunarnefndir flokkanna voru verkefnalausar.

Sami vert lnur


egar semja var vert lnur og yfir nokkra vngi af lkum toga innan ings og utan gat enginn gert tilkall til ,,herfangsins”. Og enginn thluta tum bakdyrnar. etta skapai alveg njar forsendur fyrir v sem g hafi haldi lengi a hlyti a gerast en var orinn rkula vonar um: Uppreisn fr miju. g kallai a TA-hpinn sem var klaufaleg skammstfun merkilegu fyrirbrigi sem var ,,Traustir byrgarmenn almannahagsmuna” vert flokka og fylkingar.

Flki var einfaldlega ng boi. arna kenndi g suma sem g reiknai aldrei me a yru samverkamenn, ara sem fyllst hfu sama vibji ,,standinu” og kvu loks a frna snu rlega einkalfi fyrir mlstainn, enn fleiri sem lengi hfu veri innan og utan raa hinna msu flokka en komu n undir hina breiu regnhlf um ,,lri, borgaraleg rttindi, aulindir jarinnar og byrg umhverfinu”. Hva var a fyrir utan hi gamalkunna stef sem g rakti vitali vi var Kjartansson Rs 1: We are not going to take this anymore? arna voru nokkar grundvallarforsendur sem g skil nna hvernig breyttu llu.

Lri fkk vngi


Gamla fulltralri, gamla stjrnarskrin, gamli ingforsetinn sem var bara btler hj framkvmdavaldinu, gamli forsetinn sem sagi alltaf a stjrnskipanin ,,stist lagi”, allt var etta bi a vera. Lriskrafan fkk vngi: jfundir, atkvagreislur, Stjrnlagar, svikin stru og allir mguleikarnir sem fylgdu, afsagnir rherra fribandi og nstirnin ingi sem hrpuu eins og loftsteinar til jarar, fiskurinn sem enginn man lengur hva heitir en tti a fara vesetningarbl bankanna gegnum sgreifana - svona var a bara: Flki ofbau.

Vi brum gegn kvi stjrnarskr um a flki fengi vald umfram narvald forsetans og ar me var fyrsti steinninn essum gamla mr tekinn r. Ga Hruni gat hafist. Hva eftir anna uru frekjuhundarnir a hopa undan gninni um jaratkvagreislu. Auvita var r essu sm lrissvall byrjun og delluflk fkk aeins of miki svigrm fyrir minn smekk, en allt margborgai a sig. Alltaf var sagt a ,,traust” stofnunum og flokkum vri horfi. En essi stuttskrefa lrisbreyting sem smm saman setti mark jlfi bj til anna traust: Sjlfstraust. Vi trum loks sjlf okkur.

Sjlfsttt Alingi

Loksins tkst a skilja a framkvmdavald og Alingi, meal annars me v a ingflokkar httu a velja raherra r eigin rum og lgmarkskrfur um hfi voru samykktar. Viring Alingis sem alltaf var veri a tua um flst v a vera sjlfsttt! Rherrar kallair teppi og uru a standa fyrir mli snu sta ess a f allt stimpla sjlfkrafa nturfundum.

Alingi me ahald fr fkinu var mipunktur lris landinu. N gapir unga flki egar sgur fr v ,,gamla daga” fara af sta: ,,Ertu a segja mr a einu sinni hafi nefndarfundir Alingi veri lokair? Hvers vegna mtti rkisvaldi neita a gefa upplsingar? t hva gengu meiyraml?” Gttir opnuust og flk gat ekki bara fari a tala saman - a var a tala saman. tttkulri nja virkai me v a setja valdi skorur og opna inn gafl.

Breyttir farvegir

egar farvegir umrunnar breytast, breytist umran. etta rann smtt og smtt upp fyrir manni og feginleikatilfinning tk vi af rvntingunni sem ur hafi veri snara um hls hvers hugsandi manns. Vi httum a tala um a ,,taka upp njan gjaldmiil” og ngu margir (i muni uppreisn fr miju) lstu sig tilbna a taka upp nja hagstjrn. Sem dygi til a taka upp njan gjaldmiil, egar og ef… Og a var gert.

a var lka eitthva endanlega frelsandi vi a leggja niur ,,velferarstofnanakerfi” me snum vaxtabtabtaniurgreisluflokkum og aumingjagskuleirttingum og taka bara upp eina og einfalda afkomutryggingu. Gmlu vinstri vinir mnir voru alltaf a ,,verja velferarkerfi” sta ess a endurskapa. Nei, engar barnabtur, nei, engar niurgreislur steinsteypu, enginn afslttur af skuldum ea skyldum, bara essi eina sanna ga trygging fyrir v a allir fi lifa mannsmandi lfi og taki byr sjlfum sr ar me. En auvita lifir velferarstofnanakerfi landbnaarins fram.

Straumhvrf

Leiti maur a einstkum atburum sem mrkuu straumhvrf tel g a sigurinn barttunni um hlendi hafi ri mestu. Vi eigum n strstu snortnu verni Evrpu, reyndar au einu. 40.000 ferklmetra af frii og r. Sandfoki, gsagargi, hrauni og runingum - einstaka perlu sem vi kllum Hjarta slands og stytturnar af mari Ragnarssyni, Sigri Brattholti og Gumundi Pli lafssyni a eina manngera sem ar fr a trna me tknrnum htti Vonarskari.

essi bartta geri ekki bara a a tryggja okkur essa fgru aun um aldur og vi, sem var ri verkefni hugum marga. Sigurinn kni allan orkugeirann til a endurhugsa gmlu gu leiina. essi deild slenska rnyrkjubinu neyddist til a htta a kreista sfellt fleiri megavtt r landinu og finna leiir til a kreista fleiri dollara r megavttunum. etta hljmar einfalt, en var a svo sannarlega ekki. Um lei var til n hugsun.

Orkumguleikarnir voru ekki endalausir og nting var kjror. Rafving llum samgngum landsins landi og sj var miklu batasamari en strija, aljleg tbo lausri orku snarhkkuu veri til atvinnuvega sem engin atvinnuveganefnd hafi lti sr detta hug; me hlnandi veri jkst afkastageta vatnsaflsvirkjana tvo heila ratugi og sturtai peningum Aulindasj slands sem ar me st undir uppgreislu allra skulda rkisins. (g reyni ekki a lsa v hvernig stabundnir verkals- og hrashfingjahagsmunir hmuust fyrir niurgreiddri striju). En etta tkst a lokum vegna ess a Hjartavernd (vi stlum nafninu) vann slaginn um hjarta landsins.

g kalla ennan sigur Straumhvrf v sigurinn um hlendi markai anna frhvarf slendinga fr rnyrkjustefnu san land byggist - hitt var egar vi httum a reyna a drepa alla fiskana sjnum.

Menntastefna er hin nja sjlfstisstefna


Rnyrkjubi var roskabraut yfir ekkingarb. N eru sex r san vi fgnuum 100 ra afmli lveldisins hinum niurnddu ingvllum sem eru jarskmm huga okkar sem munum Paradsarmissinn sem Alingi st fyrir me nju monthsi snu. 2044 var strt r v a var lokari fyrir innkall fiskveiiheimildum.

TAar mrgum flokkum (traustir byrgarmenn almannahagsmuna) su einfaldlega a gjafakvtakerfi var fyrir nean allar hellur og 2024 var loks byrja a innkalla og bja t aftur. Enn veia slendingar samt fisk og strgra . En af v a g er fjrgamall kall og bls r ns yfir v bli a bra varir me bn um enn einn kaffisopa leyfi g mr karlagrobb af svsnustu sort. a var ri 2005, remur rum fyrir Hrun og fyrir nstum hlfri ld dag a g skrifai etta ritger og birti: ,,Hrafara og strvirkar samflagsbreytingar valda v a stjrnmlin virast daga uppi. samt lrisvingu samflagsins er menntastefna hfuml sem hefur forgang nnur. etta tvennt myndar hagrnar undirstur fyrir auskpun framtinni og flagslegar stoir fyrir a verleikasamflag sem jafnaarmenn vilja stefna a. sland arf a breytast r landi sem leggur hfuherslu ntingu nttruaulinda, land sem byggir auskpun krafti mennta.” (Breytum rtt, 2005).

etta finnst mr enn dldi gott, og a mrgu leyti hefur etta gengi eftir hin sustu r og yfir v glest g hr langa ganginum ar sem mr verur brum rlla t me trnar upp loft.

Til mts vi umheiminn


a tekur meira en mannsaldur a blsa lfsanda stjrnsslu og stjrnarr og n hafa ,,fagleg vinnubrg” fullkomna sig ,,skilvirknisgreiningum” sem komast a fyrirframgefnum plitskum rningum me skorkortum og kynja- bsetu- aldurs- og kynhneigarkvtum ar sem samflagi er eins og rustrika bla. ,,J neim it, v geim it” sagi litli Capacent maurinn.

Vi hldum a ,,gagnsi” myndi bjarga llu en haldi er okkur runni merg og bein og alltaf mtleik. Anna fauk til fjandans hraar en me hugsanaflutningi. Ungu rtttklingarnir og ,,stutrekunarleikjafringarnir” lgu niur hi gamla internet slandi augnabliki og geru ,,rlaust sland” a veruleika skemmri tma en a tk a rfa niur eitt GSM mastur. N er ekki til s fjrhsakofi sem ekki er beintengdur vi Sjangh rvdd og tvfaldri tmaspnn. Ein algjrlega fyrirsjanleg afleiing var a hsklar slandi hurfu. Hurfu - af yfirbori jarar og upp eilfarljsvakann. Hr hfst menningar- og menntabylting sem jafngildir afrekum Sgualdar.

Fimm nrdar (eins og a var kalla) fru um jararkluna jafn mrgum mnuum og geru samninga fyrir sland um keypis agang a fimmtu bestu hsklum heims gegnum rlausu rvddina. Allt einu skri sig enginn vestur Melum - og Hvanneyri bara lokaist. Hvar er best a lra finnsku? Hnnun og hugmyndafri? Hvar lrir maur Mandarn? Hvar er alvru verkfri? Og svari var: ti heimi ar sem fst besta nm sem vl er - fr Egilsstum ea Savk En heimasmu nmskei slenskum sgum, norrnum fornleifum og Norurslafrum sem boin voru mti af slenskum menntamnnum fylltust af Egyptum, Amazon frumbyggjum og knverskum afurum riju menningarbyltingarinnar.

N hafa 30 milljnir manna teki slenska gru ,,heimspeki norrna goa” - milljn manns ri essu rva eilfa orkuveri sem kallast mannshugur og hefur veri gerur stafrnn - nema stin og slin. g hef sjaldan veri jafn stoltur og egar birtar voru tlur um sigur nstu kynslar: Fleiri meistarar og doktorar yfir sjtugu hverja sund ba en nokkurs staar heiminum. Og allir vi rgjafastrf, fri ea kennslu mlisvddum ekkingarnets n landaamra.

Rifist til einskis

egar stri ,,Atlandshafssamningurinn” var stafestur datt sland inn lokametrunum, g veit ekki hvort a var rvekni rfrra manna ea bara slembilukka - en vi fengum greia lei inn um strsta glugga veraldar a menntun og menningu, ahaldi, regluverki, viskiptum, hugmyndum og mguleikum; sland var ekki lengur eyja og unga flki dag skilur ekki hugtaki einangrun.

Vi vorum stlheppinn a lokast ekki ti eins og hvert anna Jan Mayen me sbjarnarbls fyrir feramannaskip heldur dlum vi t frbru atgervisflki fribandi um allan heim og tkum vi jnustugreislum glerhrum Jan. Vi sem vorum a refa um ,,skagfirska efnahagssvi”!

Autaki

Sumt lafi og lafir enn. ,,Endurreisn bankanna” var svo farsl a eir mergsjga samflagi enn, a er ekki hgt a kaupa sr karamellu essu landi n ess a eir heimti snei. Tryggingaflgin, innheimtu- og vesetningarjnustan og rafrna aukennamafan blmjlka okkur vegna ess a reiutmunum me var ekkert afl til sem gat sni niur gamla klkukaptalismann. Hann missti plitska afli en herti autaki. ,,Nja” flki og ,,nju flin” hfu bara ekki buri til a slst vi peningamarkasklkurnar. g er binn a tua um etta rjtu r - en auvald er auvald er auvald og ekkert nema einbeittur vilji og huganleg orka geta broti a bak aftur.

Auvita verur hver kynsl a gera sn mistk, eins og vi okkar. Hr nsta gangi gamalmennasamvistarleiksklanum er svipungur fyrrum blaamaur me strt og miki skegg og ltur barnabrnin sn reikna og reikna. Hann fann t um daginn a arrn bankanna fr fyrra Hruni jafngildi samtals allri land- og grureyingu slandi fr upphafi byggar. au hefu betur hlusta mig: A sigra er a sigra fullkomlega. Ekki krttlega.

Viljinn til a breyta

N man maur ekkert nema stru lnurnar og miklu hvrfin og aallega a a okkur tkst a bjarga slandi. Ekki eirri mynd sem nokkur gat mynda sr heldur eim mguleikum sem enn eru og fram vera til staar. annig a a vera. Mn kynsl skeit sig en skeindi sig aftur me hjlp yngri handa og n getum vi gufa upp stt. Maur brtur niur mrinn einn steinn einu og svo bresta gttir egar sst varir og ljsi flir inn um rngar rifur og fyllir rmi aftur r allt annarri tt en mann rai fyrir. g man ekki hvaa sklalji a var sem vi frum me sjtta B Vogaskla fornld, en einhver sagi: ,,Vilji er allt sem arf”. Viljinn til a breyta.

Og me a get g kvatt sttur hr af essum aua gangi v eigi er rm inni stofunum og sofna svefninum langa undir brjstmynd af stofnanda og eiganda a essum einkarekna gmi.
Til baka
Stefn Jn Hafstein - stefanjon@islandia.is