Breytum rtt
Inngangur   Kafli 1   Kafli 2   Kafli 3   Kafli 4   Kafli 5
2. kafli: Engin rttindi n byrgar
 
Hvernig breytir allsngtasamflagi nlgun jafnaarmanna til svonefndra ,,rttltismla? Felst hn v a krefjast einfaldlega meira fyrir hnd meintra umbjenda eftir v sem auur vex? Ea freistum vi ess a endurskilgreina stjrnmlastefnu sem rtur a rekja til almennrar ftktar og eilfra taka um lgmarksframfrslu, en br n vi allt arar astur? hverju felst jafnaarstefna ausld eins og okkar?
 
essum og nsta kafla fri g fyrir v rk a markasvingunni urfi a mta me v a fjrfesta flagsaui borgaranna, lrislegum aferum sem n dpra og var en hinga til, og menntun sem er forsenda aus nstu ld. Jafnaarstefna snst v ekki fyrst og fremst um a dreifa efnislegum gum, heldur a gera llu flki frt a ra eigin lfi a skapa jfn tkifri.
 
 
 
Frjvga arf samflagsumruna me v a horfa fr rum sjnarhli en mnnum er tamt a gera krfugerarplitkinni. Knja einstaklinga og hpa til a lta eigin barm fyrst, krefja svo, en ekki fugt. Og samflagi hefur msar plitskar leiir til a ganga eftir essari afstu: Me sivingu og frslu, sem dregur ekki alltaf langt, og me skattlagningu, ea umbun, fyrir jkva breytni sem felst forvrn vi vanda. essi hugsun hefur ekki veri sterkasta hli jafnaarmanna.
 
Skipti jafnaarmenn upphafi 21. aldar ekki um sjnarhorn essu efni er a ekki aeins efnislega rangt, heldur lka mgun vi miklu vinninga forvera okkar sem n eru hfn, flksins sem skp au slandi. a er kominn tmi til a jafnaarmenn geri krfu til sjlfra sn:  A eir viurkenni a velsld og auur sem blasir vi hafi mrgu breytt eim forsendum sem vi strfum eftir. a er ekki sjlfgefi a ,,verkalsstttin (les: stofnanir og samtk) hafi alltaf rtt fyrir, sr tt sgulega hafi jafnaarmenn tt me henni samlei; a er ekki sjlfgefi a ,,jafnrttissjnarmi (les: msar velmeinandi tknilegar tfrslur til a leysa vandaml eins og klm, vndi og launajfnu) su skynsamleg, tt jafnaarmenn vilji skipa sr fremst rair jafnrttissinna.  Og a er ekki sjlfgefi a ,,velferarrki (les: msar stofnanir, innri hagsmunatogstreita, rngsn krfuger og illa skilgreind ,,rttltisml) eigi alltaf a njta vafans plitskri umru, tt sgulega s eigi jafnaarmenn heiurinn af hinu besta jflagsmdeli sem er vl , og kallast norrna jafnaarsamflagi.
 
 
Vi verum a gera greinarmun grundvallarrttindum og hinum sem er nausynlegt a skilyra me msum htti. g er ekki viss um a vi hfum alltaf ngilega skra sn grundvallarrttindin og agreinum au huga okkur fr hinum sem flokkast allt fr v a vera skileg, jafnvel sjlfsg, og til ess a vera hreint og klrt brul. Jafnaarmenn hafa jafnvel ekki l  mls v a grgi, aumingjaskapur ea sjlftaka n rttltingar skipti mli plitskri stefnumtun um velferarml. Vi vitum auvita betur. Ef vi sem viljum skja fram undir merkjum jafnaarmennsku ekkjum ekki muninn grundvallarstoum velferarsamflags og grgi krfugerarstjrnmla mun okkur illa farnast.  ar er plitsk tkifrismennska versta freistingin.
 
Umbun og hvati
 
a er litin egnskylda a kjsa til Alingis og heira rttinn sem vi hfum til ess, en langfstir slendingar starfa stjrnmlaflokkum sem eru boi og flestir telja essa flokka fjarlga sr og r tengslum vi sig. Hi raunverulega inntak ess a hafa rttinn til a kjsa er litlum metum, en hin tknrna (og stundum afdrifarka) athfn fjgurra ra fresti er vissulega hvegum hf. Hn felur ekki sr neina skyldu um upplsingu, tttku ea anna a sem gefur henni raunverulegt inntak. Einstaklingurinn er ekki bara einn kjrklefanum, hann er byrgarlaus. Oft bara einn af mrgum r tilteknum krfugerarhpi sem vill minnka framlag sitt til heildarinnar ea f meira til eigin nota af sameign og vill kjsa sr fagmenn til eirra verka. Rtturinn til a kjsa er ekki skilyrtur neinni byrg ea skyldum mti. Og ekki a vera a. Hann er grundvallarrttur.
 
En hva me rtt okkar rum svium? Tkum rtt hvers einstaklings til a njta bestu fanlegu heilbrigisjnstu sem vl er (sbr. lg ar um). Hr er tgjaldaliur sem er s strsti sem rkisvaldi glmir vi og langdrasti sem skattgreiandinn axlar. Su frtaldar berandi undantekningar (eins og ungbarnaeftirlit sem skylda er a gangast undir) ber einstaklingurinn enga byrg, frekar en hann ks, gagnvart heilbrigiskerfinu. a sem meira er: S sem kerfisbundi misbur heilsu sinni (til dmis me reykingum) og tekur verjandi httu me lf sitt og limi (ekur lvaur) og neitar a hlta trekuu lknisri (um a hreyfa sig) sama rtt gagnvart heilbrigiskerfinu og hinir sem gera allt af byrg og kosta kerfi egar upp er stai langtum minna en hinir sem engum rum hlta. Og ekki ng me a. Komi til ess a gera urfi upp milli manna innan heilbrigiskerfisins (bilistar) ea leggja f eina tegund agera (fyrir httusinna) og draga r lausnum til eirra sem ekki eru jafn illa farnir (lifa heilsusamlegar), mun s sem ekki tekur byrg yfirleitt f forgang og meira f en hinn. Skussinn er verlaunaur af v a slmir lfshttir hans auka bgindi hans umfram hina sem ar me f ekki jafn ga jnustu.
 
a a eiga bgt er ngileg sta til a vera tekinn fram fyrir alla ara, svo a stan s algjrlega manni sjlfum a kenna. etta er jafnaarstefna. Og byrgarleysi.
 
etta tti ekki elilegt tryggingamarkai. Sbrotamenn umferinni borga hrri igjld af blum snum; brjti maur af sr og veldur tjni gildir sjlfsbyrg sem getur veri mismunandi mikil eftir ferli ea atvikum.
 
Hvers vegna er samflagstryggingin svona allt ruvsi upp bygg? Fyrir v eru gar og gildar sgulegar stur sem ekki geta veri altkar lengur.
 
  
Me vaxandi auskpun og velsld er auvelt a gleyma sr krfunni um altk rttindi (,,meira, meira: allt fyrir alla, alltaf) sta essa a skilgreina hin snnu grundvallarrttindi sem allir eiga a njta n tillits til stu ea efnahags. Um nnur rttindi kann a vera rtt a setja skilyri. Hr eru ekki tk v a gegnumlsa velferarkerfi allt t fr eirri forsendu. En a arf a gera. v jafnaarmenn og arir vita fullvel a raun er engin lei a standa vi trustu fyrirheit. N er svo komi a allur jarauur ngi ekki til a kaupa ,,bestu fanlegu heilbrigisjnustu fyrir alla  frekar en mislegt anna sem fyrirheit eru gefin um samfelldri krfugerarplitk. Og hva gerum vi ? Mismunum. Ef ekki eftir efnahag sem er lei auvaldsins, hverju? Hver er lei jafnaarmanna?
 
Engin einfld lausn er til. Hva fli a sr a innleia skilgreindum ttum velferarkerfisins regluna um sjlfsbyrg ess sem neytir rttar? a fli sr a hvert skipti sem lggjafinn segi fyrir um og skilgreindi rttindi, tti jafnframt a binda me sama htti lg regluna um skyldur, ea byrg, ess sem ntir sr au. jnustugjld eru takmrku vileitni essa tt og alls ekki rttlt egar verst ltur. Ef rtt er um jkvar agerir byggar sjlfsbyrg, sem eiga a stula a bttri heilsu almennt, horfir mli ruvsi vi. Eru slkar leiir frar auugu og menntuu samflagi ar sem mrgum gjrum borgara er ekki lengur strt af ney, heldur upplstu vali?
 
Tkum dmi: Hugsanlega er rtt a skattleggja srstaklega notkun nagladekkja. au nota menn (vntanlega) til a minnka eigin httu tjni og hafa v af bata (hugsanlegan). Samtmis dreifa notendur nagladekkja eiturrum af gtum borgarinnar ndunarfri samborgaranna svo sanna ykir a flk bi tjn af. Ekki ng me a, eir skaa sameign borgaranna, gturnar, umfram a sem flokkast undir elileg not og valda llum skattgreiendum tjni. Vri ekki frlegt a sj a dmi gert upp heild? sama htt m auvita reikna hinn raunverulega kostna vi reykingar. hverju ri deyr sem svarar einum flugvlafarmi slendinga r krabbameini sem rekja m til reykinga, beinna ea beinna. Fyrir utan manntjni verur fjrhagstjn. Hvert er hi raunverulega ver sgarettupakka essum skilningi? Og byrg eirra sem reykja? essi dmi eiga sr hlistu umrunni um fengi:  Frjlslynt flk vill lgra ver (minni skatta) og fleiri dreifileiir til a auvelda sr verslunarferir. byrgt flk vill reikna dmi til enda auknu heilsutjni, fleiri fengissjklingum og eignamissi auk annars skunda sem vmugjafinn veldur. Hef er fyrir rkri opinberri forsj fengismlum, sem n er undanhaldi fyrir tskuvihorfum sem eru plitskt lkleg til vinslda. au ganga raun gegn betri vitund samkvmt v sem Aljaheilbrigisstofnunin segir.
 
essi dmi um nagladekk, reykingar og fengi eru ngu skr sjlfum sr, en hin plitska afer vi a nlgast au alls ekki. Svo er vaxandi mli me fjlmrg nnur ml ar sem ,,bo og bnn rkisvalds ganga ekki upp samtmahugsuninni. Upplst, mennta og hreyfanlegt samflag gengur illa eftir boum og bnnum a ofan. Hefbundi vibrag jafnaarmanna er einkum a efla rkiseftirlit me stofnunum, embttum, reglugerum.  Hr er ekki tillaga um slkt.  sta ess a banna ea boa, m umbuna rkulega, hvetja og styja jkva hegun, en refsa me skttum og gjldum fyrir sun og slma hegun. eir sem taka upplsta httu greia, eir sem nta aulindir borga, eir sem leggja li spara.
 
Ef marka m heilbrigisstttir mtti spara mikla fjrmuni me v a fyrirbyggja au vandaml sem vi greium fyrir a leysa eftir a au hafa ori til. Heilbrigiskerfi er a strum hluta sjkdmakerfi. a hefur a hlutverk a bta r eftir a skainn er skeur, ekki koma veg fyrir hann.
 
Frlegt vri a sj langtmatlun heilbrigismlum sem fli sr a teknir vru upp vissir ttir r einkareknum heilbrigiskerfum, ar sem tryggingaigjld einstaklinga eru hrri eftir v sem eir taka meiri httu me heilsu sna. opinberu velferarkerfi mtti e.t.v.  sna dminu vi, umbuna fyrir jkva hegun, t.d. me hflegri skattalkkun fyrir sem halda sig innan viurkennds htturamma. stainn fyrir a boa tr einkavddar htknilkningar og refsa fyrir httuhegun (eins og einkareknu tryggingakerfi) mtti umbuna eim sem gta heilsu sinnar.  Er hgt a setja almennar leibeinandi reglur fyrir sem standast reglubundnar mlingar heimilislknis,
 halda sig vi kjryngd,  standast olprf og svo framvegis?  g veit hreint t sagt ekki hvort hgt er a setja fram elilega, rttlta og hvetjandi krfu um sjlfsbyrg eirra sem nta sr tiltekna almannajnustu.    Hinga til hfum vi sagt: Gerum engan mannamun, allir eiga sama rtt, g heilsa er hvort sem er besta umbunin fyrir sem fara vel me sig. En rksemd mn er essi: a er gerur mannamunur. Flk sem vsvitandi fer illa me heilsu sna og neitar rum um anna tekur hflega stran hluta takmarkara ga til sn kostna eirra sem axla byrg.
Menn hafa raun hugsa svipaan htt um flagslegan stuning: Hann urfi a fela sr hvata til sjlfsbjargar, til dmis me v a skering btum virki ekki sem refsing ski flk sr aukatekjur. Sjlfsbyrg og sjlfshjlp ekki a vera refsiver, hvetja til hennar me umbun og v a styrkja jkva hegun.
 
 
Auvita dettur flki fyrst hug htimbraur eftirlitsinaur egar svona hugsun er oru.  S m einmitt ekki vera raunin.  Erfitt er a umbuna fyrir jkva hegun sem hefur forvarnargildi og sparar samflaginu f egar upp er stai.   Gjld fyrir sun urfa a vera innbygg ver.  Hvati til a  spara ea breyta rtt a vera reifanlegur.  Tvsnast er um ann rangur sem hafa m af ,,taki ea ,,kynningarherfer vegum ess mikla auglsinga- og forvarnainaar sem upp er risinn til a fria samvisku hins opinbera.  Mla sannast er a hr engin lausn einfld ea altk.  En vi urfum a spreyta okkur raunhfum rum sem oft m lra af markanum, sem segir: Ekkert er keypis.  Og fr samflagslegum sjnarhli liti m enginn sleppa n byrgar.
 
 
a sama gildi um fyrirtki
 
Um lei og g kalla eftir skapandi lausnum sem fela sr aukna byrg einstaklinga vera fyrirtkin a axla samflagsbyrg.  Markasving alla lund ekki a fela sr straukinn einkagra frra tvalinna me v a velta vandanum yfir rmagna velferarkerfi.  Niurstaan r v dmi er augljs:  samflag sundrungar, jfnuar og stttaskiptingar.
 
Fyrstu merki ess a sland s a frast essa tt eru augsn.  Hr er ofsagri fjrmlafyrirtkja og tblginn hlutabrfamarkaur annars vegar.  Hins vegar eru sundir ,,ryrkja sem virast hrekjast undan hagringar- og samjppunarhrinunni, af vinnumarkai inn rkisumsj, ea vinnuafl sem verur ,,svart fyrir utan lg og rtt.  Getur einkaframtaki krafist ess endalaust a f auki svigrm til hagnaar n ess a taka byrga afstu til ess samflags sem a nrist ?
 
Hr er v miur engin einfld lausn, en vifangsefni eitt a brnasta sem vi blasir.  Fyrir frjlslynda jafnaarmenn er staan tvbent.  Hnattving, frjlst fjrmagnsfli og opinn vinnumarkaur gefa ekki aeins tkifri til auskpunar fyrir okkur ll eins og dmin sanna, heldur kalla lka yfir okkur firrtan kaptalisma.  Firrtur kaptalismi hefur hagnaarvonina eina a leiarljsi og telur sig ekki hafa neitt anna lggilt hlutverk; hann er landlaus og v ekki haldinn neinni ttjararst; hann er persnulegur og v ekki skuldbundin huglgum gildum eins og jafnrtti og brralagi.  sland allt gti lent sams konar klemmu og litlu landsbyggarorpin ekkja svo vel egar allt er fari ,,suur bankanna vald.
 
Dri gengur laust.  Vi viljum a a skapi au en leggi ekki mannlegt samflag rst me eirri einfldu afer a svelta velferarkerfi af f me slkkandi skttum, en leggja sfellt fleiri vandaml herar ess um lei.   sland m ekki breytast samfelldar Krahnjkabir.
 
Hr gilda smu varnaaror og ur: Vi viljum ekki htimbraan rkiseftirlitsina.  En vi teljum ekki vnlegt til frambar a stla gskurka mildi aujfra til a tryggja menntakerfi og lknisjnustu fyrir brnin.  Evrpurkin glma saman og hvert me snum htti vi essi verkefni.  Forystuhlutverk jafnaarmanna felst a leita samrs og samkomulags um skilgreind flagsleg markmi hins opinbera og einkareksturs en ar hafa samtk eins og AS egar lagt til mlanna.   Hr gilda vinnubrg um hvata, umbun og refsingu - sem almannavaldi getur beitt
 
leyfi til ntingar aulinda a vera tengt skilgreindri flagslegri byrg eirra fyrirtkja sem slk leyfi f?   Hvers vegna ekki?  a ddi a fyrirtki um tger, landbna og strvirkjanir bor vi Krahnjkavirkjun yru a semja um flagslega byrg sem forsendu fyrir aulindantingu.  essi byrg tki til umhverfis, starfsmanna, tttku a byggja upp innvii samflagsins me smenntun og  rum slkum tkifrum.   essar atvinnugreinar njta styrkja fr rkinu einni ea annarri mynd.  Strsta fjrfestingarafl slandi eru lfeyrissjirnir.   eir eiga tpast a setja sr flagsleg skammtmamarkmi um fjrfestingar einstkum fyrirtkjum (reddingastjrn), en geta sem best sett sr almennar reglur um fjrfestingar fyrirtkjum sem lta kvenum sialgmlum.  Til lengri tma liti teljum vi ekki a veri s a setja klafa auskpun, heldur vert mti, skapa samflag sem er fyrirtkjum vinsamlegt og hagfellt.  a er hreint t sagt frnlegt a fra sjvaraulind jarinnar keypis i hendur rfrra manna skilyrislaust og n skuldbindinga.  a er jafn frnlegt a sprengja nttruundur loft upp og brjta undir virkjun fyrir lnsf me opinberri byrg me vinnuafli sem ntur ekki lgmarksrttinda.
 
   
En hva me sem ekki geta?
 
a er hgt a fara flug um rttindi, skyldur og byrg me skrskotun til ess a velsld er almenn, upplsing og menntun mikil. En samt er a svo a alltaf eru einhverjir sem ekki geta. N ekki a svara kalli samflagsins, af msum stum sem stundum eru gar og gildar og stundum v miur hrein og klr andflagsleg hegun af msum toga. S hegun er ekki alltaf auskr me vonsku samflagsins eins og hefur veri upphaldsafskun jafnaarmanna til a rttlta rttltanlegar smugur velferarkerfi ea hflegt rlti vi sem enga bjrg vilja sjlfum sr veita. etta er samt ekki strt vandaml mia vi heildina. Ekki frekar en raunveruleg ftkt slandi. Ftkt slandi er stareynd, en hn er ekki yfirgengileg. Hn er ngu fjri slm fyrir sem glma vi hana, en fyrir samflagi er ekki str biti a hjlpa flki sem er raunverulegri ney. Okkur ber skylda til a gefa eim einstaklingum fri a vera fullgildir tttakendur meginstraumi samflagsins. Vi hfum stundum falli plitsku gryfju a gera of miki r meintum hrmungum eirra sem eru jari ausldarsamflagsins, lsa eim sem strmli. r eru strml fyrir tiltlulega fa; ftkt er slm fyrir sem lenda og vi eigum a hjlpa eim, en ekki gera of miki r v sem samflagslegu verkefni. Auur er ngur slandi til ess a sltta r essari misfellu. a viljum vi og eigum ekki a ola run sem leitt getur af sr a hr veri til undirmlshpur kynsl fram af kynsl.
 
Umran hefur gerjast og roskast linum rum og gerir enn. En vitneskjan er essu efni eins og rum ekki ng. Hva gerum vi? Vi stundum ekki endurskoun sem nausynleg er og holl og vi beitum ekki essari vitneskju verki ar sem ess gerist rf og tkifri eru til. etta er hluti af hugmyndakreppu jafnaarmanna og um lei eitt strsta tkifri til a afla trausts jarinnar til a endurskapa og endurnra gott samflag.
 
Vi vorum sett vrn
 
a er fsinna a viurkenna ekki a skn nfrjlshyggjunnar setti jafnaarmenn vrn. t r eirri herkv hefur ekki a fullu veri brotist. Hgrimenn hafa ekki aeins einkavtt og markasvtt efnahagslfi (sem var mrgum ttum nausynlegt) heldur og boi fram af krafti lausnir sem yfirborinu eiga a snast samflagslegar og praktskar, en eru gn vi flagslega hugsun og velfer. etta er ,,markas- og neytendaving opinberrar jnustu. Sums staar hn rtt sr vegna ess a markaurinn bur n lausnir sem ur voru ekktar og hi opinbera arf ekki lengur a veita. Annars staar verur essi vileitni nfrjlshyggjunnar nnast hlleg: nauhyggjuprdikanir gegn stuningi vi menningu og listir; plitskt skipbrot eins og 20 ra atlaga gegn almenningstvarpi; trarleg klifun nausyn einkavingar grunnskla. Hi hreinrktaa amerska business model er einfaldlega nothft sem grunnur a samflagsger. a leiir til jfnuar, vesldar strra hpa og vanntingar mannaui sem aldrei fr au tkifri sem llum er hollt a f a reyna sig vi a nta. Strfelld einkaving orkukerfi Kalifornu leiddi til hruns og arf talsvert til fimmta strsta hagkerfi heimsins. nnur dmi eru ljs af reynslu um a grunnger samflagsins s svo mikilvg fyrir almenna velfer og auskpun a ekki s vogandi a lta eyingarfl markaarins fara um hana eldi snum. Finnst fleirum en mr a jafnaarmenn heima og erlendis hafi veri hikandi mikilvgum svium almannajnustu egar fingralng einkaving hefur boist fr hgri?
 
Varnarvibrg jafnaarmanna hafa oft veri flmkennd. Stundum einog utanabkarlrt vibrag til a verja a sem var, ea yfirborsleg hentistefna til a knast rngum hagsmunum ea tskublum. Annars vegar hafa menn bundi sig vi hefbundna rkisafskiptastefnu 20. aldar, ea hrfa skipulagslaust undan rri nfrjlshyggjunnar. Hvorugt stenst. Jafnaarstefna 21. aldar verur afur gagngerrar endurskounar sem hefur a leiarljsi kvein grunngildi, skilgreind rttindi og skyldur mti, og lrisvingu sem nr til sem flestra tta hinu opinbera lfi.  Um lrisvinguna fjallar nsti kafli.
 
Grunngildin
 
au grundvallargildi sem jafnaarmenn vilja sl skjaldborg um vara fyrst og fremst rj tti:
 
Heilsuvernd, sem er ryggistrygging borgaranna og allir eiga rtt . Hn getur ekki veri altk, en hn a vera vtk og sameiginlegri byrg gegnum rkisvaldi sem leitar hagkvmra og gra leia til a veita hana.
Menntun sem er lei hvers einstaklings til a nra og roska hfileika sna, vaxa a verleikum og skapa sr og snum tkifri og nta au.
Lri. egar einstaklingnum er bin heilsa og hfni til a axla byrg eigin lfi og taka vald um eigin hag, verum vi a tryggja til ess leiir.
 
slandi eigum vi gott heilbrigiskerfi sem arf a endurskoa, og vi eigum gott menntakerfi sem arf a bta enn. Vi erum langt eftir eigin getu v a fela borgurum sjlfsvald um eigin hag og hrif um samflagsml eftir lrislegum leium. Um lei og vi btum heilbrigis- og menntakerfi byltum vi samflagsgerinni hva varar lri og stjrn.
 
Niurstaa mn er v s a jafnaastefna nrri ld mtist ekki fyrst og fremst af ,,rttltri skiptingu ausins tt alltaf veri verkefni sem arf a leysa eim vettvangi. samflagi sem er a langstrstum hluta upplst og auugt er verkefni jafnaarmanna a skapa llum r grundvallarforsendur sem arf til a ra eigin rlgum a v marki sem mannlegur mttur fr. Vera sinn eigin skapari. Andspnis auvaldinu fjrfestum vi og byggjum upp flagsau borgara, lrisvum samflagi og veitum llum menntun sem arf. annig verur markaurinn jnn en ekki hsbndi og maurinn randi.
Stefn Jn Hafstein - stefanjon@islandia.is